CÁCH DIỆT CHUỘT TRÊN DIỆN TÍCH LÚA VỤ ĐÔNG

Không chỉ nhân đàn cực nhanh với số lượng lớn, chuột đồng còn có sức tàn phá cực “khủng” trên các diện tích lúc, đặc biệt là vụ đông của bà con nông dân. Chuột sẽ bùng phát mạnh nhất trên những cánh đồng gieo cấy rải rác, nhiều bờ gò cỏ dại, nguồn thức ăn dồi dào và thiếu vắng các loài thiên địch. Nếu chỉ áp dụng một biện pháp để tiêu diệt và kiểm soát chuột đồng e là sẽ không mang lại hiệu quả. Dưới đây là một số cách giúp bà con diệt chuột hiệu quả, cùng tìm hiểu nhé!

1. VÒNG ĐỜI VÀ ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA CHUỘT ĐỒNG

Chuột đồng hại lúa ở Việt Nam chủ yếu gồm các loài như chuột đồng lớn (Rattus argentiventer) và chuột đồng nhỏ (Rattus losea). Việc hiểu rõ đặc điểm sinh học và vòng đời của chúng là chìa khóa để phòng trừ hiệu quả.

Vòng đời và khả năng sinh sản

Chuột đồng có vòng đời trung bình khoảng 1–2 năm trong tự nhiên và tốc độ sinh sản cực kỳ nhanh:

• Giai đoạn 1: Sinh sản và mang thai. Chuột cái bắt đầu sinh sản từ 1,5 – 2 tháng tuổi. Thời gian mang thai rất ngắn, chỉ từ 18 – 21 ngày.
• Giai đoạn 2: Sinh con và đẻ lứa mới. Mỗi lứa đẻ từ 6 – 12 con. Chỉ sau khi đẻ 24–48 giờ, chuột cái đã có thể động đực và mang thai lứa tiếp theo.
• Giai đoạn 3: Tái sinh sản liên tục. Một cặp chuột bố mẹ có thể đẻ 4 – 6 lứa/năm, nhân bản lên đến hàng trăm con cháu chỉ trong một mùa vụ nếu gặp điều kiện thức ăn dồi dào.

Đặc điểm sinh học và tập tính quan trọng

• Tập tính mài răng: Răng cửa của chuột phát triển liên tục (dài thêm 2–3 mm/mỗi tuần). Chúng phải cắn phá cây lúa liên tục không chỉ để ăn mà còn để mài răng. Đây là lý do chuột cắt đứt rất nhiều thân lúa dù không ăn hết.
• Đêm hoạt động, ngày ẩn nấp: Chuột hoạt động mạnh nhất vào chập tối và rạng sáng. Bán kính kiếm ăn từ 100 – 200m xung quanh hang.
• Khứu giác và thính giác cực nhạy: Chuột bị quáng gà (thị lực kém) nhưng khứu giác và thính giác vô cùng phát triển. Chúng nhận biết đường đi bằng mùi và độ rung, luôn di chuyển sát mép bờ, bụi cỏ hoặc lối đi cũ.
• Tập tính “Nhát mồi” (Nghi ngờ vật lạ): Chuột rất khôn ghen. Khi thấy đồng lứa chết ngay lập tức sau khi ăn một món lạ, các con khác trong đàn sẽ tuyệt đối không ăn mồi đó nữa. Vì vậy, các loại thuốc diệt chuột chống đông máu (chết chậm sau 3–5 ngày) thường đạt hiệu quả cao hơn thuốc độc cấp tính.
• Sống theo đàn và phân chia lãnh thổ: Mỗi hang chuột thường có 1 con đực cai quản cùng nhiều con cái và con non.

Mối liên hệ giữa sinh sản của chuột và vụ lúa

Chuột đồng không sinh sản tràn lan quanh năm mà nhịp điệu sinh sản phụ thuộc vào nguồn thức ăn trên ruộng:

• Giai đoạn lúa làm đòng – trỗ bông: Chuột bắt đầu bước vào đỉnh điểm sinh sản do nguồn dinh dưỡng giàu đạm từ cây lúa.
• Giai đoạn lúa chín – thu hoạch: Chuột đẻ nhiều nhất, số lượng quần thể tăng vọt.
• Giai đoạn sau thu hoạch / làm đất: Thức ăn khan hiếm, chuột ngừng hoặc giảm sinh sản, tập trung rút về các gò đống, bờ tre để ẩn nấp.

2. ĐẶC ĐIỂM GÂY HẠI CỦA CHUỘT 

Chuột đồng gây hại cho cây lúa ở tất cả các giai đoạn phát triển, nhưng mức độ và biểu hiện thiệt hại khác nhau tùy theo từng thời kỳ sinh trưởng của cây lúa.

Đặc điểm gây hại theo các giai đoạn sinh trưởng của lúa

• Giai đoạn gieo mạ / lúa mới cấy (mới gieo sạ): Chuột đào bới ăn hạt giống, mầm lúa và cắn đứt rễ, thân lúa non. Thiệt hại ở giai đoạn này làm mất mật độ, mất chòm, nông dân phải gieo cấy lại nhiều lần.
• Giai đoạn đẻ nhánh: Chuột cắn đứt ngang gốc thân lúa (tạo vết cắn vát chéo 45) để ăn phần đọt non mềm bên trong. Vết cắn thường tập trung thành từng vùng, từng chòm (khoảnh) giữa ruộng hoặc ven bờ, làm ruộng lúa bị rỗng chân.
• Giai đoạn làm đòng – trỗ bông (Thiệt hại nặng nhất): Đây là thời điểm chuột tập trung cắn phá mạnh nhất do đòng lúa giàu chất dinh dưỡng. Chuột cắn đứt ngang ngọn lúa, ăn đòng non, khiến cây lúa không thể trỗ bông hoặc trỗ ra bông lép trắng (bông bạc).
• Giai đoạn lúa chín – thu hoạch: Chuột cắn gãy dập bông lúa xuống đất để ăn hạt, làm rơi rãi hạt lúa khắp ruộng, gây thất thoát sản lượng nghiêm trọng.

Các dấu hiệu nhận biết chuột đang gây hại trên ruộng

• Vết cắn đặc trưng: Thân cây lúa bị cắn đứt vát chéo 45, mặt cắt nhẵn do răng cửa sắc nhọn của chuột.
• Triệu chứng trên cánh đồng: Xuất hiện các “đám cháy chuột” – những vùng lúa bị cắn phá xơ xác, ngã rạp thành từng khoảng tròn hoặc vệt dài từ mép bờ lội vào giữa ruộng.
• Dấu vết di chuyển: Xuất hiện các đường đi nhẵn bóng, cỏ bờ bị dẫm bẹp, dấu chân chuột trên đất bùn, nham nhở phân chuột dạng hạt nhỏ dẹp ở gần bờ hoặc trên gốc lúa bị cắn.
• Hang ổ: Các lỗ hang mới đào quanh bờ lớn, bờ kênh, gò đống có đùn đất tươi ra ngoài miệng hang.

3. ĐIỀU KIỆN THUẬN LỢI CHO SỰ SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CHUỘT ĐỒNG

Sự bùng nổ quần thể và mức độ gây hại của chuột đồng phụ thuộc rất lớn vào các yếu tố môi trường, nguồn thức ăn và phương thức canh tác của con người. Dưới đây là các điều kiện thuận lợi nhất giúp chuột sinh trưởng, phát triển và nhân đàn nhanh chóng.

Nguồn thức ăn dồi dào và liên tục

Thức ăn là yếu tố quyết định tốc độ sinh sản của chuột. Chuột phát triển mạnh nhất khi:

• Giai đoạn lúa làm đòng đến chín: Cây lúa thời kỳ này giàu đạm và đường, kích thích hormone sinh sản, giúp chuột cái đẻ nhiều con hơn và tỷ lệ sống của chuột non cao hơn.
• Xen canh, gối vụ liên tục: Cánh đồng trồng nhiều vụ lúa trong năm (lúa Xuân – lúa Mùa – lúa Đông) hoặc trồng xen canh lúa với các loại cây màu (ngô, khoai, sắn, đậu) tạo ra nguồn thức ăn có sẵn quanh năm, khiến chuột không bị gián đoạn chu kỳ sinh sản.
• Lãng phí sau thu hoạch: Rơm rạ, hạt lúa rơi rãi trên đồng ruộng sau khi gặt bằng máy đập liên hợp không được dọn dẹp là nguồn lương thực dự trữ dồi dào cho chuột qua mùa lạnh/giữa các vụ.

Môi trường trú ẩn an toàn, khó bị động

Chuột cần nơi làm tổ khô ráo và an toàn để sinh con:

• Hệ thống bờ gò, kênh mương phức tạp: Những vùng có bờ ruộng to, rộng, bờ kênh dốc, nhiều gò đống, nghĩa trang, bờ tre, bụi rậm ven làng là nơi lý tưởng để chuột đào hang làm tổ cố định.
• Ruộng lúa bị bỏ hoang, cỏ dại mọc um tùm: Cỏ bờ không được phát quang tạo lớp phủ che chắn hoàn hảo cho chuột di chuyển mà không bị phát hiện bởi con người hoặc các loài thiên địch.
• Thời tiết khô ráo, ấm áp: Thời tiết khô ráo giúp hang chuột không bị ngập nước, tỷ lệ chuột con sống sót cao hơn nhiều so với mùa mưa lũ.

Phương thức canh tác của con người

Một số thói quen canh tác vô tình tạo điều kiện cho chuột bùng phát:

• Lịch gieo cấy không tập trung: Khi các hộ nông dân gieo cấy lệch pha (người cấy sớm, người cấy muộn), chuột sẽ di chuyển từ ruộng này sang ruộng khác để liên tục có lúa non/đòng để ăn, kéo dài thời gian phá hại.
• Làm đất qua loa, không ngâm nước: Việc không cày lật gốc rạ hoặc không ngâm nước ải đồng ruộng trước khi gieo cấy giúp các hệ thống hang chuột cũ trên bờ/gò không bị phá hủy.

Suy giảm thiên địch tự nhiên

• Chuột ít bị khống chế mật độ khi: Các loài săn chuột tự nhiên như rắn, mèo, cú mèo, chim lợn, trăn bị săn bắt quá mức để làm thương phẩm hoặc bị nhiễm độc gián tiếp do người dân dùng thuốc diệt chuột hóa học độc hại sai cách.

4. CÁC BIỆN PHÁP DIỆT CHUỘT HIỆU QUẢ TRÊN DIỆN TÍCH LÚA VỤ ĐÔNG

Diệt chuột trên lúa vụ đông đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ nhiều biện pháp (IPM) ngay từ đầu mùa vụ để đạt hiệu quả cao và an toàn cho môi trường.

Biện pháp thủ công

• Vệ sinh đồng ruộng: Dọn sạch cỏ dại ở bờ tre, gò đống, bờ kênh rẫy – nơi chuột thường làm tổ.
• Săn bắt: Tổ chức ra quân diệt chuột tập trung vào thời điểm đổ nước làm đất và gieo cấy. Đào hang, hun khói, quây lưới đuổi bắt trên các gò đống.
• Đặt bẫy: Sử dụng bẫy kẹp, bẫy lồng, bẫy bán nguyệt hoặc bẫy dính tại các đường đi của chuột (bờ gò, bờ kênh, lối vào ruộng).

Biện pháp sinh học

• Khuyến khích thiên địch: Bảo vệ các loài động vật săn chuột tự nhiên như mèo, rắn, chim lợn, cú mèo.
• Dùng thuốc sinh học: Sử dụng các loại thuốc diệt chuột vi sinh (như Biorat) hoặc các dòng thuốc thế hệ mới gây bệnh cho chuột mà ít ảnh hưởng đến gia súc, gia cầm.

Sử dụng bẫy cây trồng

• Cấy sớm một diện tích nhỏ (khoảng 100–200 m2) ở vị trí chuột hay xuất hiện.
• Quây nilon xung quanh khoảnh lúa cấy sớm này (cao khoảng 80 cm) và đặt các bẫy lồng một chiều ở các lỗ chui để bắt chuột khi chúng tìm đến ăn lúa sớm.

Biện pháp hóa học

• Thời điểm: Đặt mồi dụ hiệu quả nhất vào giai đoạn làm đất, trước khi cấy hoặc khi lúa mới đẻ nhánh (khi nguồn thức ăn tự nhiên của chuột còn hiếm).
• Loại thuốc: Ưu tiên dùng các loại thuốc chống đông máu làm chuột chết sau vài ngày, tránh hiện tượng chuột “nhát mồi”.
• Cách đặt: Trộn thuốc với mồi khoái khẩu (thóc mộng, ngô ngâm, lúa cấy) và đặt theo chuỗi ở bờ lớn, nơi có dấu chân chuột, nên che chắn mồi bằng ống nhựa hoặc sọt trấu để tránh mưa làm hỏng mồi và tránh gia cầm ăn phải.

Bà con tuyệt đối không dùng điện để giăng diệt chuột vì cực kỳ nguy hiểm đến tính mạng con người. Bên cạnh đó, cần vận động toàn bộ nông dân trong khu vực cùng ra quân diệt chuột một thời điểm để tránh tình trạng chuột di chuyển từ ruộng này sang ruộng khác.  Chúc bà con mùa màng bội thu.